Eylül günleri beni ziyadesiyle heyecanlandırır. Bütün bir yaz boyunca üzerime sinen atalet ve miskinliğin son bulduğunu ve yepyeni, farklı bir kalıba girdiğimi hissederim çoğu zaman. Dıştan içe doğru yayılan bir dirilik, bir kuvvet anaforuna kapılırım.

Eylül’le birlikte beni ayağa kaldıran yegâne şey şudur aslında: ‘Yazma isteği’m kabarır!

Henüz tabiata ‘hüzün’ bulaşmamışken, dağda ya da ormanda bir patika yolda yürümeyi veya bir deniz kenarında dalgaların hışırtısına kapılmayı hayâl ederim. Eylül kendini hiç sakınmadan, tüm güzelliğiyle gelir bulur beni: Özellikle akşamları ufku saran kızıllık karşısında bazen dilim tutulur, salt bir temaşâa nesnesine bakar gibi dalar giderim ötelere.. Söz konusu zaman diliminde mutlaka tabiatın içinde, daha doğrusu koynunda olmaya çabalarım..

Yazın bize bahşettiği bu son yolculukta, Eylül deyince, güneşin yaydığı ışıklarla parlayan ve dolayısıyla doğal hâliyle çelişiyormuş izlenimi veren bir ‘buz kütlesi’ canlanır zihnimde: Soğuktur ve fakat, içinizi ısıtmak için hiç de ketum davranmaz.. Sizi sarıp sarmalamak ister, âdeta buna can atar.. Sıcağı ‘mesafeli’ gibi görünse de, içtenliğine diyecek yoktur doğrusu.

Aylar arasında ‘tek başına’ bile değildir Eylül, ‘yalnız’dır! Kim bilir, belki de ‘araf’tadır: Zira, ne yaza ne kışa, hem yaza hem kışa aittir..

Eylül’le birlikte, tabiat, son parlak heyecanını yaşarken, rûhumuzun derinliklerinde adına ‘yaşama sevinci’ dediğimiz türden hayli garip ve belki de sadece bu zaman diliminde karşılaştığımız pek tuhaf dalgalanmalar olur: Hayata hâlâ ve fazlasıyla ‘borçlu’ olduğumuzu hissederiz. Daha bir bağlanırız bu yüzden; hayata ve hayatın doğurduğu anlama..

Yenilgilerimizi, ıstıraplarımızı, umutsuzluklarımızı, sıkıntı ve yalnızlıklarımızı unutturacak denli kol-kanat gerer bize Eylül.. “Korkma, yanındayım” der-durur..

“‘Buz’ Eylül” imgesi birçok yönüyle Kasım’ı (yani kış’ı) çağrıştırsa da, tek başına, Kasım’ın önünde ve öncesinde hoş bir ‘tesellî’ gibidir Eylül..

Sadece Eylül ey’ler bizi tabiatın kucağında…

Davulumun ipi kaytan,
Kalmadı sırtıma mintan,
Virin ağlar bahşişim,
Alayım sırtıma mintan

Ne uyursun ne uyursun,
Bu uykudan ne bulursun,
Al aptesti kıl namazı
Cenneti alayı bulursun.

Hayalıklar halayıklar
Ocak başında uyuklar
Davulumun sesini duyunca
Pirincin daşını ayıklar.

Yeni cami direk ister
Bunu söylemeye yürek ister
Benim karnım toktur ama
Arkadaşım börek ister.

Oruç diye/bildiğim….

Bir iğne oruç.. Beni bana dikiyor, yeniden dokuyorum insan olan yanımı. Dudağımı dudağıma teğelliyor; yalan ve boş sözü değdirmiyor nefesime. Bencilliğimin yakalarından tutup cömertliğin düğmelerine ilikliyor beni; yeniden b/akıtıyor hiçliğime, hiçlikten geldiğim gerçeğine…

Bir mühür oruç. Mekanın üzerine kutlu bir vaktin hükmünü basıyor, her köşeyi kutsuyor, her şehri Kâbe’nin eteğine taşı(rı)yor. Mevsimlerden de geçse, ömrün farklı yıllarına da uğrasa, bizi bir sofranın başında bir bir çocuk ediyor, kalplerimizi binbir çocuk sevincine kilitliyor. Kalbimizi meleklerin bile göremediği, şeytanın bile bozamadığı o görünmez, o gösterilmez, yalnızca O’na görünür sadrın içine koyuyor, sahtelikten çıkarıp yeniden piyasaya sürüyor. Eşyanın sıradanlığını çekip alıyor elimizin altından, yine ama yeni, eski ama taze lezzetlerle damgalıyor.

Bir yokuş oruç. Şükrün ırmağını akıtıyor çölleşmiş tenimizin vadilerinden. Sabrın yokuşlarında susatıp suya kandırıyor nankörlüğümüzü yeniden.

Bir yoldur oruç. Çıkar/çıkmaz sokakların hepsini Mekke’ye çıkarıyor. Şehrin kirlerini bir suskunluk avazında temizliyor. Yetim bıraktığımız umudumuzu, sokağa terkettiğimiz merhametimizi yeniden eve alıyor. Yola koyuyor içimizin şefkat kervanlarını. Kuraklaşmış, çoraklaşmış dünyanın göbeğinde, iftar saatlerinde serinlediğimiz, iftarı bekleyerek sevindiğimiz, bölüşerek sevindirdiğimiz bir vahaya uğratıyor nefislerimizi.

Bir elbisedir oruç. Bizi ilk defa niyetimizle giyindiriyor. Güvendiğimiz eylemlerimizi bir kenara bıraktırıp, eylemsizliğin, hiçbir şey edememenin loş köşelerine çekiyor. Sıcak teması kaybettiğimiz vicdanımızın eşiğine yeniden çağırıyor bizi. Bir ihramı giyer gibi, O’nu görürcesine yaşadığımız ihsan kumaşını atıyoruz omuzlarımıza. Kıyıda köşede, kimsenin görmediği yerlerde, gözlerden uzakta da olsa, yalnız ve yalnız O’na teveccüh etmenin, yalnız ve yalnız O’ndan iltifat beklemenin estetiğine bürünüyoruz.

Bir kapı oruç. Bize açılan. Sonsuz bir kabullenişin odasına doğru eşsiz bir aşinalıkla ayaklarımızı buyur eden ahşap bir kapı. Anamızın ekşi ayranını özlercesine, babamızın şefkatli bakışını beklercesine, bir susamlı pidenin kokusunda erircesine, bir kutlu emre seve seve itaat edercesine masumiyetimizin evine yeniden ayak bastığımız bir kapı. Bizden açılan bir kapı. Cimriliğimizi sürpriz bir merhametle dikiş yerlerinden yırtarak, biriktirdiklerimizi elimizin altında faydasız kılarak kalbimizi başkalarına doğru aralayan..

Bir yağmur oruç. Sokaklara gökyüzü insin diye. Çocukluklarını yetim bırakmış büyüklerin de alnına çocukça sevinçler dokunsun diye. Dağlarca büyümüş, kayalarca katılaşmış kalplerin arasından yeniden sular sızsın diye… İçimizde öldürdüğümüz acımalar, küllendirdiğimiz merhametler bir damlanın dokunuşuyla filizlensin, göğe ağaç ağaç ağsın diye. Yetim başını okşayan meyvelerle, komşuyu da hatırlayan çiçeklerle, eksildiğimizi/eskidiğimizi açık eden kokularla dal budak salsın diye…

Bir taştır oruç. Yolumuzu kesen. Hırslarımızın ayaklarına dolanan. Emellerimizin önüne dikilen. Başımıza bir mezar taşı gibi dikilip toprak olduğumuzu hatırlatan. Eşyanın yüzünü bizden çeviren bir soğukluk, katılık gibi ağırlaşan. Hazzın kabını dokunulmaz kılan bir duvar gibi yükselen. Kimi katı kalpleri utandırırcasına, bir Mûsa asâsı gibi dokunan. İmsakla, iftarla, ezanla sonsuz yumuşayan, çatlayan, tozlaşan, ağlayan, ağlatan…

Bir topraktır oruç. Bir saksılık toprak gibi pencere önünde. İçinde hayallerin yeniden sulandığı… Her kıpırtısında çocuk sevinçlerinin yeniden uyandığı… Bir o kadar tanıdık, bir o kadar yeni…

Kendince, keyfince bir mutluluk adası. İçimizi bir saksılık toprak kadar olsun geniş tuttuğumuzun habercisi. Küçük sevinçler gölgesi….

Bir saklambaç oyunu oruç. Kendimizi kendimizden gizler gibi görünmez bir niyetin köşelerinde beklediğimiz. Bencilliğimize sobelendiğimiz. Sonsuza kadar sevabımızı saydırdığımız ebemiz. Az pencereli yalnızlıklar. Şehvetimizi sarkıttığımız kuyular. Hırslarımızı yatırdığımız kuytular.

Bir oda oruç. Bir bir buluştuğumuz. Yeniden göz göze geldiğimiz. Dört duvarı sohbetle yeniden buluşturduğumuz. Sofranın beklentisinde, bir yudum suyun sesinde, bir sıcak ekmeğin kıyısında kalbimizi yeniden sedirlere yatırdığımız. Ruhumuzu baş köşeye buyur ettiğimiz.

Bir sızı oruç.. Tenin çatlaklarından sızan can akışı. Bedenin yaralarından taşan kalp ağrısı. Ruhun tenden dışarı sızması… Kabuğun çatlaması… Tohumun uyanması.

Bir dönüş oruç. Yar’e verdiğimiz söze dönüş… Suskularca konuşan. Söz verdiğimiz Yâr’e dönüş…Çığlıklara sarılan.

Eylül Sonu

Günler kısaldı. Kanlica’nin ihtiyarları
Bir bir hatırlamakta gecen sonbaharları.

Yalnız bu semti sevmek için ömrümüz kısa…
Yazlar yavaşça bitmese, Günler kısalmasa…

İçtik bu nadir icki’yi yıllarca kanmadık…
Bor böyle zevke tek bir omur yetmiyor, yazık!

Ölmek kaderde var, bize ürküntü vermiyor;
Lakin vatandan ayrılısın ıstırabı zor.

Hiç dönmemek olum gecesinden bu sahile,
Bitmez bir özleyiştir, ölümden biter bile.

Aslında Bütün Baharlar Eylüldür

Bilir misin
aslında bütün baharlar eylüldür

Hani nerde o
çiçeklerimiz
sünbüllerimiz, karanfillerimiz, yaseminlerimiz
ve nergislerimiz
ki içimizde açardı hep
sonra
nerede servilerimiz, çınarlarımız
avlularımız terkedip giden
güvercinlerimiz nerede/neden kesildi bilir misin
suyu çeşmelerimizin
sebillerimizin

Bilir misn
aslunda bütün baharlar eylüldür

Neden sustu kumrularımız birdenbire
bülbülerimiz bir de
ve güllerimizin üstünden
nice tanzimatlar geçti sonra
benzi soluk boynu bükük yetimlerdir şimdi
şiirlerimiz bizim

Bilir misin
aslında bütün baharlar eylüldür

Utanırken geceler karanlığında şimdi
ve bir de
utancından kızarırken lalelerimiz
utanır oldu utanmaktan züleyhalarımız
bu kays mıdır ya sen leyla mısın
asla tanımadıklarımız
aah tanımadıklarımız
kimsiniz söyler misiniz

Selam sana ey Ramazan!…
Gönüllerimizdeki karanlık bulutları dağıttın mübarek gelişinle… Huzurun ve bereketin ikliminde soluklandırdın bizi. Rahmetin ve mağfiretin, atmosferimizi çepeçevre kuşattı. Af umuduyla ellerimiz semaya yöneldi gecelerde ve seherlerde. Garipleri ve öksüzleri sevindirdin bereketli sofralarınla. Şeytanlar zincire vuruldu bu mukaddes zaman diliminde. Feyzinle kanatlandı pörsümüş ruhlarımız. Günahlarımız bir mum misali eridi duaların sağanağında. Karanlıklar dağıldı, şafak yetişti müjde niyetine. Gönüllerimizin tozunu aldı sahurun seher yelleri. Edirne’den Kars’a, Sinop’tan Anamur’a kadar şenlendi şehit kanlarıyla sulanmış vatan… Doğudan esen yeller iki cihan serverinin, Resulullah’ın kokusunu bahşetti bizlere. Onun mübarek kokusuyla bayram eyledi asrın telaşlarında debelenen ruhumuz.

Selam sana ey Ramazan!…
Beklenen sevgili, kapımızı teşrif edince gönüller bayram yerine döndü. Müminlerin gönül göklerinde parlayan yıldızlar, güneşi kıskandırdı; bir hoş eyledi gönlümüzü. On bir ayın şahı, gönül kalelerimizi kuşattı. Bizler de gönüllü teslim olduk bu dost kuşatmasına. Gam ve kederlerimizi dağıttı şimalden esen tatlı rüzgârlar. Yüreklerdeki günah kirini ve pasını sildi ramazanın zımparası. Tövbe nöbetlerinde anadan doğmuşçasına ak pak oldu yürekler. Nur yağdı semavatın yedinci katından yeryüzüne ve viranlaşan hanelerimize. Cana can, kana kan, zamana heyecan geldi bu demlerde. Gönül bahçelerimizdeki yetim gülleri suladı rahmet yağmurları. Recep dedik, şaban dedik, ramazan dedik. Umutla, sabırla, heyecanla bekledik sayılı günleri. Beklediğimize değdi ramazanın gelişi.

Selam sana ey Ramazan!…
Bir aylık misafirimiz olan ramazanı memnun etmek için ne yapmıyoruz ki… Bu müstesna günlerde sofralarımız diğer zamanlardan daha dolu ve renkli oluyor. Bunun ötesinde bereket kuşatıyor mutfaklarımızı. İnsanlık gönül ışığını senin kaynağından alıyor. Ey ufukların sultanı ramazan! Parlak ışıklarınla karanlıkları kovuyorsun göklerimizden. Heybende getirdiğin maneviyat erzakıyla gönüllerimizi doyuruyorsun tıka basa. Bir zamanlar kuruyan gönül çaylarımız senin sevkinle ve şevkinle coşarak akıyor şimdi. Ruhlarımıza tarifsiz huzur bahşediyorsun. Sırların ve hikmetlerin genişledikçe genişliyor zamanın avucunda. Hanelerimiz nurlara gark oluyor iftarda ve sahurda. Cennetin kapılarını açan altın anahtar oluyorsun müminlere. Vicdanların pası sökülüyor, yüzler gülüyor sahurda ve seherde.

Selam sana ey Ramazan!…
Katılaşan yürekler ramazan ikliminden geçtikten sonra hamiyet yarışına giriyor. Tövbesiz dudaklar da sabahlara kadar pişmanlık gözyaşları döküyor. Nefisle şeytan arasındaki rabıta zayıflıyor bu ayda. İnsan şeytandan uzaklaşıp yüzünü meleklere dönüyor. Nefse kelepçe takan ramazan, onun hareket alanını da iyice kısıtlıyor. Tefekkür penceresinden yaratılış kudretlerini seyreden kullar, teslimiyet bayrağını çekiyor Hakk’a ve hakikate. Ramazanda fitre ve zekâtlar adresini bulunca solgun yüzlerde bir papatya gülümsemesi beliriyor. Secdelere değen alınlar pişmanlık gözyaşlarıyla yıkanıyor. Karanlığa gömülmüş ve buz tutmuş gönüllerde rahmetin çırası yanıyor. Bütün canlar Hakk’ta bir olup felaha eriyor. Camiler altın devrini yaşıyor ramazanlarda. Saflar müminlerle dolup taşıyor teravihlerde.

Selam sana ey Ramazan!…
Gufran ayı ramazanda gecelerimiz ibadetle ışıklanıyor. Bu ayın uhrevî havasında ruhlar diriliyor. Gönüller fethediliyor sevgi sözcükleriyle. Ramazan gülleri, kokusunu bırakıyor secdelerde ve secdelere değen alınlarda. Caddeler, sokaklar, köyler ve şehirler ramazan boyasıyla boyanıyor bir kez daha. Lâhutî hisler ayaklanıyor yürek kalelerinde. Yoldan çıkmak üzereyken ramazan bizleri terbiye ediyor, yola getiriyor, adam ediyor.

Bir gece yarısı ayağa kalkıp bir sofranın başına kurulduk. Herkes uyandı. Kuşlar, nehirler, sokaklar uyandı. Sahur etti dünya. Ertesi gün ağzımızdan tek lokma geçmeyecek diye Rabbimize söz veriyoruz. İçimizden ta içimizden niyet ediyoruz.

Güneş de uyanacaktı ki vazgeçti. Güneş sonraki bir vakit uyandığında, kutsal gecemiz bir sonraki gün devam etmek üzere veda etti evimize, sokağımıza.

**

Kadınlar evlerde bir araya gelip mukabele yapıyorlar.

Cebrail’le, Muhammed Mustafa da karşılıklı mukabele ediyorlardı. Bir melek ve bir peygamber coşkusu yayılıyor mahallemize.

Bize hiçbir şey olmaz böyle zamanlarda.

Çocuklarımıza hiçbir kötülük değmez.

**

Birileri evimize gelse iftar vakti. Birileri evimizden hiç eksik olmasa.

**

Teravihlerde çocuklar da saflara girince her şey yerli yerine oturuyor. Böyle olunca aramıza şeytan giremez.

Teravihlerde çocuklar aramıza girince menkul kıymetler borsası giremez, kredi kartları ekstreleri giremez, yüksek çözünürlüklü hd lcd’ler giremez, müşteri servislerinde çalışan ve oryantasyon eğitimi almış kızların çalışma kağıtları da, halkla ilişkilercilerin ekip şeflerinin yaka rozetleri de giremezler.

O kızlar ve o erkekler girer aramıza. Ama yaka kartları, head set’ler, şirket kurumsalları giremez.

Teravih safları yeryüzünün en sıkı saflarındandır çünkü.

**

Mahallemizin kadınları teravihe gidiyorlar ya, ortalık ondan aydınlandı.

Şu beyaz başörtülerini, tülbentlerini ne zaman takıp çıksalar ortalık aydınlanıyor.

**

Allah’ım şahit ol!

Yemekler önümüzde durdu ve hiç elimizi sürmedik. Bilal ezan okuyana kadar bekleriz biz.

Yeni bir oruca erdiğimiz bu günlerde, bu yolda bir adım daha atabilmenin umuduyla dolu bütün inanmış yürekleri göz kamaştıran bir bilgenin Niyazi Mısri’nin soluğuyla selamlamanın vaktidir. Boşa geçmiş kırk beş yılı geride bırakmış, isteklerinden vazgeçme koşusunda gerilerde kalmış bir ruh yorgunu olarak, bir isteğimden daha kurtulmuş olarak girdiğim bu Ramazan-ı şerifte, bilgelik göğümüzün en parlak yıldızı Bediüzzaman’ın, çileyle örülü yaşamının en zor anlarında dizeleriyle teselli bulduğu Niyazi Mısri’nin selamıyla… Sonunda, kendini Anka diye niteleyen bu büyük bilgenin, baş döndüren yaşamını konu alan bir kitaptan kurtuldum. Dumanı üzerindeki bu kitaptan, kendimden söz etmek için değil -insanın kendinden söz etmesi kadar çirkin bir şey olabilir mi?- bilgelerin soluğunun üzerimize daha kuşatıcı biçimde estiği Ramazan-ı şeriften söz etmek niyetiyle bahs açıyorum. Anka’dan sonra artık, kendi hikâyemi, Üstad’ı yazmak üzere kolları sıvamaya niyetliyim. Siyah örtülü kadının, Kâbe’nin yaktığı ateşle, ‘yandım!’ diye bağıran Mazhar Alanson ve yol arkadaşlarının okuduğu bir nefesi hatırlayacaksınız: “Dermân arardım derdime derdim bana derman imiş/Bürhân sorardım aslıma aslım bana bürhân imiş/ Sağı solu gözler idim dost yüzünü görsem deyû/ Ben taşrada arar idim ol cân içinde cân imiş/Öyle sanırdım ayrıyam dost gayrıdır ben gayrıyam/Benden görüp işideni bildim ki ol cânân imiş/ Savm u salât u hacc ile sanma biter zâhid işin /İnsân-ı kâmil olmağa lâzım olan irfan imiş/Kanden gelir yolun senin ya kande varır menzilin/ Nerden gelip gitdiğini anlamayan hayvân imiş/Mürşid gerekdir bildire Hakk’ı sana hakk’al yakîn Mürşidi olmayanların bildikleri gümân imiş/Her mürşide dil verme kim yolunu sarpa uğradur Mürşidi kâmil olanın gâyet yolu âsân imiş/Anla hemân bir söz dürür yokuş değildir düz dürür/Âlem kamu bir yüz dürür gören anı hayrân imiş/İşit Nîyâzi’nin sözün bir nesne örtmez Hak yüzün Hakdan ayan bir nesne yok gözsüzlere pünhân imiş”

‘ORUÇ, MÜMİNİN KALBİNDE İFTAR EDER’

ilgelerin sözü, vahyin daha alt düzeylerindendir, saf ve katışıksız ilhamdır. Onların kendi vizyonlarının hikâyesidir. Onların soluğu, nebilerin getirdiği İlahi rüzgârla beslenir ve dönüp ona karışır. Oruç da böylesi bir soluktur. Gökten iner, günahlarla kirlenmiş ruhlarımızı yıkar, arıtır ve ışıtır. Samanyolunda Ziyafet’inde bilge şair Sezai Karakoç, bu yüzden şöyle der: “Siz sanmayın ki, oruçta yalnız siz susar, siz acıkırsınız. Oruç da susar oruç da acıkır. Çünkü: Oruç da canlıdır. Sizin gibi. Hatta sizden fazla. Çünkü: Onda, ölümün eriteceği et ve kemik de yok. İnsan, sağken bile ölümle karışıktır. Biz hayatla ölümün karıştığı bir terkibiz. Sağken, hayat, ölüme baskındır ve ölümü kullanır. Sonra yaşlandıkça, ölüm güçleri yavaş yavaş artar ve ölüm yüzdesi hayat yüzdesinin üstüne çıkar bir gün. İşte o gün ölmüşüzdür; ölüm hayatı kullanmaya başlamıştır. Toplum yaşayışında da böyle. Ecel olarak gelen ölüm, bu hayat-ölüm çatışmasını kesin bir sonuca bağlar. Ama oruç yüzde yüz olarak diri saf olarak diridir. (…) Evet, oruç da susar, oruç da acıkır. Orucun susadığı ve ab-ı hayat gibi kanamadığı su, “Kur’an sesi”, acıktığı “namaz”, örtündüğü “merhamet”, kuşandığı giyindiği, Allah’ın adının yükseltilmesi yani “cihat”tır. Ve orucun da iftarı vardır. Oruç müminin kalbinde iftar eder. Onun sofrasında, işte saydığımız, göğe mahsus yiyecekler bulunur.”

Büyük bilgeden, Osmanlı medeniyetinin irfani zeminini oluşturan muhteşem bir Divan, bir İrfan Sofraları ve daha nice bilgelik eserleri, hep bu varoluş bilincinden, bu idrak kaynağından çıkmıştır. Niyazi Mısri, aynı zamanda serazatlığın, özgürlüğün ve ferdiyetin de yakıcı örneklerindendir. Bu varoluş imkanına zemin hazırlayan bilgelik, adına Halvetilik denilen o muazzam gelenekten doğar. Orada Aziz Mahmut Hüdayi, Hacı Bayram-ı Veli gibi, Osmanlı’nın nizam-ı âlem’inin toplumsal ve ahlakî niteliklerini güçlendirmiş bilgelere rastlarız. Onlar için akıl bir ‘edep’tir. Sınırlarını bilmektir. Günah, insanın kendini beğenmemesi için düçar olunan bir beladır. Ondan arınmak için, yeniden eşiğe dönmek, kirlerden temizlenmek, ruhun o savaştan güçlenerek çıkması gerekir. Oruç, bu bakımdan Karakoç’un ifadesiyle, müminin kalbinde iftar eden bir varlıktır. Bu yol, belirli bir bedel ödenmeksizin çıkılamayan bir yoldur. Açlık, suskunluk ve yalnızlık bu yolun üç efendisidir. Ruhun konuşabilmesi, soluk alabilmesi için bedenin zincirlerini kırması, kırabilmesi için de belli bir bedel ödemesi kaçınılmazdır. Oruçta ruhun zincirleri kırılır, şeytanlara zincir vurulur. Bunun en etkili yolu ise açlıktır. Niyazi Mısri, iki kez sürüldüğü Limni’de, yaşamının son yüz gününde tekrar halvete girer. Cemale yürümesinden iki gün önce halvetten çıkar ve halifelerinden en sevdiğini çağırarak vasiyette bulunur. İki gün sonra da ruh, ten kafesini terk eder, kanatlanır ve razı olmuş bir halde O’na döner. Niyazi Mısri’nin bu yolculuğunun en değerli meyvelerini Divan’ında buluruz. O’nun Divan’ı, dergahlarda, öğrencilerin ruh eğitimi için bir seyr-i süluk ilmihali olarak okutulmuştur. Bir modern zamanlar bilgesi olan Bediüzzaman, Kosturma’da, Volga Nehri’nin kıyısında geçirdiği uzun, yalnız, garip gecelerde, O’nun dizeleriyle teselli bulur:

“Birinci Dünya Savaşı’nda esaretle, Rusya’nın kuzeydoğusunda, çok uzak olan Kosturma vilâyetinde bulunuyordum. Orada Tatarların küçük bir camii, meşhur Volga Nehri’nin kenarında bulunuyordu. Oradaki arkadaşlarım olan esir zabitler içinde sıkılıyordum. Yalnızlık istedim. Dışarıda izinsiz gezemiyordum. Tatar mahallesi, kefaletle beni o Volga Nehri’nin kenarındaki küçük camie aldılar. Ben yalnız olarak camide yatıyordum. Bahar da yakın. O kuzey kıtasının pek çok uzun gecelerinde çok uyanık kalıyordum. O karanlık gecelerde ve karanlıklı gurbette, Volga Nehri’nin hüzünlü şırıltıları ve yağmurun dokunaklı şıpıltıları ve rüzgârın yakıcı esmesi, beni derin gaflet uykusundan geçici olarak uyandırdı. Gerçi daha kendimi ihtiyar bilmiyordum; fakat Umumi Harbi gören ihtiyardır. Sanki, ‘çocukları ihtiyarlatan bir gün’ün sırrına uygun olarak, öyle günlerdir ki, kendimi seksen yaşında bir halde buldum. O karanlıklı, uzun gece ve hüzünlü gurbet ve vaziyet içinde hayattan ve vatandan bir ümitsizlik geldi. Aczime, yalnızlığıma baktım, ümidim kesildi.

‘DÜNYA GAMINDAN GEÇİP…’

halde iken, Kur’an’dan imdat geldi. Dilim, ‘Allah bize yeter; O ne güzel vekildir’ dedi. Ruhum dahi vatanımdaki eski dostları düşünüp o gurbette vefatımı tahayyül ederek, Niyazi-i Mısrî gibi, ‘Dünya gamından geçip, yokluğa kanat açıp,/Şevk ile her dem uçup, çağırırım dost, dost!’ diyerek gerçek dostları arıyordu. Her neyse… O hüzünlü, rikkatli, firkatli, uzun gurbet gecesinde, Allah’ın dergahında zaaf ve aczim o kadar büyük bir şefaatçi ve vesile oldu ki, şimdi de hayretteyim. Çünkü birkaç gün sonra, yayan gidilse bir senelik mesafede, tek başımla, Rusça bilmediğim halde firar ettim. Zaaf ve aczime binaen gelen İlahi bağışla harika bir surette kurtuldum. Varşova ve Avusturya’ya uğrayarak İstanbul’a kadar geldim ki, bu surette kolaylıkla kurtulmak pek harika olmuştu. Rusça bilen en cesur ve en kurnaz adamların muvaffak olamadıkları çok ve çok kolaylıkla, o uzun seyahati bitirdim. Fakat o Volga Nehri kenarındaki camideki gece bana bu kararı verdirmiş ki, geri kalan ömrümü mağaralarda geçireceğim. Artık insanların arasına karışmak yeter. Madem sonunda yalnız kabre gideceğim; yalnızlığa alışmak için şimdiden yalnızlığı seçeceğim, demiştim. Fakat, ne yazık ki, İstanbul’daki dostlarım ve göz alıcı dünya hayatı, özellikle haddimden çok fazla bana yönelen şan ve şeref gibi sonuçsuz şeyler, kararımı geçici olarak bana unutturdu. Güya o gurbet gecesi, hayatımın gözünde nurlu siyahlıktı. Ve İstanbul’un beyaz, şâşaalı gündüzü, o hayat gözümün nursuz beyazıydı ki, ileriyi göremedi, yine yattı. Tâ iki sene sonra Gavs-ı Geylânî, Fütuhu’l-Gayb’ıyla tekrar gözümü açtı.”